Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, AB’nin 2023/1230 sayılı Makine Tüzüğü esas alınarak hazırlanan yeni Makine Emniyeti Yönetmeliği’ni 16 Ekim 2026 tarihli ve 33402 sayılı Resmî Gazete’de yayımladı. İmalatçı, ithalatçı ve dağıtıcıya yükümlülük getiren hükümler, CE işareti, piyasa gözetimi ve idari yaptırım maddeleri 20 Ocak 2027’de uygulanmaya başlıyor. Aynı gün, 2009’dan beri uygulanan 2006/42/AT Makina Emniyeti Yönetmeliği yürürlükten kalkıyor.
Bu değişiklik, makine emniyetini yalnızca mekanik ve elektriksel tehlikeler üzerinden değerlendiren 2006 yaklaşımının sonu anlamına geliyor. Yeni yönetmelik yazılımı emniyet aksamı olarak tanımlıyor, siber müdahaleyi bir emniyet tehlikesi olarak ele alıyor, makine öğrenimi kullanan emniyet fonksiyonlarını en sıkı uygunluk prosedürüne bağlıyor ve sahada makineyi değiştiren her işletmeyi potansiyel imalatçı haline getiriyor.
Savunma sanayii açısından konu ikili bir öneme sahip. Bir yanda yüksek hassasiyetli, sık revize edilen ve yoğun otomasyonlu üretim hatları var. Öte yanda gizlilik, siber güvenlik ve izlenebilirlik gereklilikleri zaten sivil sektöre göre çok daha sıkı. Bu yazı, yeni yönetmeliği savunma üretim tesislerinin otomasyon, bakım, İSG ve satın alma ekipleri için teknik açıdan ele alıyor.
1. Yürürlük takvimi ve geçiş hükmü
Yönetmeliğin 52. maddesi kademeli bir yürürlük öngörüyor. Amaç, kapsam, onaylanmış kuruluşların görevlendirilmesi (m.27–42) ve geçici madde yayım tarihinde yürürlüğe girdi. Firmaları doğrudan bağlayan hükümlerin neredeyse tamamı ise 20 Ocak 2027’de uygulanmaya başlıyor. 27 Ekim 2026’da Ticaret Bakanlığı, Türkiye ile AB arasında makine emniyeti mevzuat uyumunu teyit eden Beyan Metni’nin imzalandığını duyurdu; bu, Türkiye’de yeni yönetmelik kapsamında onaylanmış kuruluş atamalarının önünü açıyor.
Görsel 1 – Yürürlük takvimi: 16 Ekim–19 Ocak arasında eski yönetmelik uygulanmaya devam ediyor; 20 Ocak 2027’den itibaren piyasaya arz edilen her makine yeni kurallara tabi.
Geçiş hükmü (geçici m.1) açısından belirleyici kavram “piyasaya arz”dır: makinenin piyasada ilk kez bulundurulması. 20 Ocak 2027’den önce eski yönetmeliğe uygun olarak piyasaya arz edilmiş makineler bu tarihten sonra da kullanılmaya ve satılmaya devam edebilir. Eski yönetmelik kapsamında düzenlenmiş AT tip inceleme belgeleri ise süreleri dolana kadar geçerlidir.
Pratik sonuç: Teslimatı Ocak 2027’yi aşacak bir makine siparişinde, tedarikçinin hangi yönetmeliğe göre uygunluk beyanı düzenleyeceği sözleşmede açıkça yazılmalıdır. Savunma projelerinde uzun tedarik süreleri yaygın olduğu için bu konu, bugün imzalanan siparişler için de geçerlidir.
2. Kapsam: Savunma üreticisi yönetmeliğe hangi noktada tabi?
Yönetmelik silahları ve askerî veya polisiye amaçlarla özel olarak tasarlanmış makineleri kapsam dışında tutar (m.2/4). Bu istisna sık yanlış yorumlanır: kapsam dışı olan, savunma firmasının ürettiği askerî üründür. Bu ürünü üretmek, test etmek ve taşımak için kullanılan CNC tezgâhları, robot hücreleri, presler, kaldırma ekipmanları, otomatik test düzenekleri ve iç lojistik sistemleri sivil sanayideki makinelerle aynı kurallara tabidir.
| Savunma tesisindeki rol | Örnek durum | Yönetmelikteki karşılığı |
|---|---|---|
| Makine satın alan kullanıcı | Yeni bir 5 eksen işleme merkezi alımı | Tedarikçi imalatçı; kullanıcı uygun CE işareti ve beyanla teslim almalı |
| Kendi kullanımı için imalatçı | Şirket içinde tasarlanan çevresel test düzeneği veya özel montaj istasyonu | Kendi kullanımı için imal edip hizmete sunan imalatçı sayılır (m.4); teknik dosya, beyan ve CE gerekir |
| Makineyi değiştiren işletme | Mevcut robot hücresine yeni istasyon ve emniyet fonksiyonu eklenmesi | Önemli değişiklik ise değişikliği yapan imalatçı sayılır (m.19) |
| Entegratörle çalışan işletme | Birden fazla makinenin tek hatta birleştirilmesi | Tertibatın uygunluğundan sorumlu olan taraf sözleşmede netleşmeli |
| Kısmen tamamlanmış makine alıcısı | Robot kolu, doğrusal eksen modülü, özel tahrik ünitesi | Bütünleştiren taraf, son tertibatın imalatçısıdır |
Yönetmeliğin bir diğer önemli tanımı, emniyet aksamının yazılım dahil fiziksel veya dijital aksam olarak tanımlanmasıdır (m.4). Güvenlik işlevi gören ve bağımsız olarak piyasaya arz edilen bir yazılım, örneğin bir emniyet fonksiyon bloğu kütüphanesi veya bir görüntü tabanlı kişi algılama yazılımı, artık kendi başına emniyet aksamı olarak değerlendirilebilir.
3. 2006/42/AT ile yapısal karşılaştırma
Yönetmeliğin ek yapısı, direktife göre yeniden düzenlendi. Teknik ekiplerin alıştığı ek numaraları değiştiği için iç prosedürlerdeki atıfların da güncellenmesi gerekiyor.
| Konu | 2006/42/AT | 2023/1230 |
|---|---|---|
| Temel sağlık ve güvenlik gereklilikleri | Ek I | Ek III |
| Yüksek riskli makine kategorileri | Ek IV (tek liste) | Ek I, Kısım A ve Kısım B |
| Teknik dosya | Ek VII | Ek IV |
| Uygunluk ve bütünleştirme beyanı | Ek II | Ek V |
| Uygunluk değerlendirme prosedürleri | Ek VIII–X | Ek VI–X (Modül A, B, C, H, G) |
| Kısmen tamamlanmış makine montaj talimatı | Ek VI | Ek XI |
| Birim doğrulaması (Modül G) | Yok | Yeni |
| Siber güvenlik | Tanımlı değil | Ek III 1.1.9 ve 1.2.1 |
| Dijital kullanım talimatı | Kabul edilmiyor | Mümkün, koşullu |
4. Uygunluk değerlendirmesi: EK-1 Kısım A, Kısım B ve modüller
Hangi uygunluk değerlendirme yönteminin uygulanacağı, makinenin EK-1’de yer alıp almadığına bağlıdır (m.26).
EK-1 Kısım A altı kategoriden oluşur ve onaylanmış kuruluş katılımı zorunludur. Bu kategoriler arasında sökülebilir mekanik aktarma tertibatları ve mahfazaları, taşıt bakım liftleri, kartuşla çalışan tespit makineleri ile iki yeni kategori bulunur: güvenlik işlevi sağlayan ve tamamen veya kısmen kendi kendine gelişen davranışa sahip makine öğrenimi yaklaşımları kullanan emniyet aksamları ve bu tür gömülü sistemleri bulunan makineler.
EK-1 Kısım B 19 kategoriden oluşur. Bunlar arasında metalin soğuk işlenmesi için presler, kişi algılamaya yönelik koruyucu tertibatlar ve emniyet fonksiyonlarını yerine getiren mantık üniteleri gibi savunma üretim hatlarında yaygın olarak bulunan ürünler yer alır. Bu kategorilerde imalatçı iç üretim kontrolünü (Modül A) ancak ilgili tüm gereklilikleri kapsayan uyumlaştırılmış standartlara veya ortak özelliklere tam uygunlukla kullanabilir. Aksi halde onaylanmış kuruluşlu bir yöntem uygulanır.
| Kategori | Uygulanabilecek yöntemler |
|---|---|
| EK-1 Kısım A | Modül B + C (AB tip incelemesi + tipe uygunluk), Modül H (tam kalite güvencesi), Modül G (birim doğrulaması) |
| EK-1 Kısım B, standarda tam uygun | Modül A veya Kısım A yöntemleri |
| EK-1 Kısım B, standarda kısmen uygun | Modül B + C, H veya G |
| EK-1 dışındaki makineler | Modül A (iç üretim kontrolü) |
Modül G’nin eklenmesi, savunma sanayii için özellikle önemlidir. Tek adet üretilen özel test düzenekleri veya özel amaçlı makineler için tip incelemesi yerine birim doğrulaması yapılabilir.
Satın alma açısından pratik sonuç şudur: Işık perdesi, lazer tarayıcı, emniyet PLC’si veya emniyet rölesi gibi Kısım B ürünlerinde tedarikçiden hangi modülün uygulandığı ve hangi uyumlaştırılmış standartlara dayanıldığı yazılı olarak istenmelidir.
5. Önemli değişiklik: Savunma hatlarında en kritik başlık
Türk yönetmeliği, AB metnindeki “substantial modification” kavramını önemli değişiklik olarak tanımlıyor (m.4). Bir değişikliğin bu kapsama girmesi için aşağıdaki koşulların birlikte sağlanması gerekir:
- Değişiklik, makine piyasaya arz edildikten veya hizmete sunulduktan sonra fiziksel veya dijital araçlarla yapılmıştır.
- Değişiklik imalatçı tarafından öngörülmemiş veya planlanmamıştır.
- Değişiklik yeni bir tehlike yaratarak veya mevcut riski artırarak makinenin emniyetini etkiler.
- Bu durum, ya mevcut güvenlik kontrol sistemini değiştirmeyi gerektiren bir mahfaza veya koruyucu tertibat eklenmesini, ya da kararlılık veya mekanik dayanıklılık için ilave koruyucu önlem alınmasını gerektirir.
Önemli değişiklik yapan gerçek veya tüzel kişi imalatçı sayılır ve uygunluk değerlendirmesini kendi sorumluluğunda yapar (m.19). Değişiklik bir tertibatın yalnızca bir bölümünü etkiliyorsa, yükümlülükler risk değerlendirmesinde gösterildiği şekilde o makineyle sınırlı kalır.
Görsel 2 – Önemli değişiklik karar akışı: Üç sorudan herhangi biri değişikliği kapsam dışına çıkarır; üçü birlikte sağlanırsa değişikliği yapan işletme imalatçının tüm yükümlülüklerini üstlenir.
Yeni tanımın direktif dönemine göre en önemli farkı, mevcut emniyet kontrol sistemini değiştiren basit bir koruyucu tertibat eklenmesinin bile önemli değişiklik sayılabilmesidir. Ayrıca “dijital araçlar” ifadesi, yazılım güncellemelerini açıkça kapsama alır.
Savunma üretiminde sık karşılaşılan senaryolar için ön değerlendirme:
| Senaryo | Değerlendirme |
|---|---|
| Aynı robot hücresinde yeni ürün varyantı için fikstür değişimi, imalatçının öngördüğü aralıkta | Genellikle önemli değişiklik değil; risk değerlendirmesi güncellenip belgelenmeli |
| Robot hücresine operatörün parça yüklediği yeni bir istasyon eklenmesi ve emniyet PLC programının değiştirilmesi | Önemli değişiklik olma ihtimali yüksek |
| CNC tezgâhına otomatik yükleme robotu veya AMR ile parça besleme entegrasyonu | Yeni tehlike bölgesi ve emniyet fonksiyonu gerektirdiği için güçlü aday |
| Emniyet ışık perdesine muting (geçici devre dışı bırakma) fonksiyonu eklenmesi | Emniyet fonksiyonunu doğrudan değiştirdiği için güçlü aday |
| Bir presin tonaj veya strok parametrelerinin imalatçı sınırlarının üzerine çıkarılması | Mekanik dayanıklılığı etkilediği için güçlü aday |
| Aynı tip ve özellikte arızalı sensörün değiştirilmesi | Bakım faaliyeti, önemli değişiklik değil |
| Uzaktan erişim modemi eklenmesi | Ek III 1.1.9 açısından ayrıca değerlendirilmeli |
Tablodaki değerlendirmeler ön kabuldür; nihai karar her durumda yazılı ve tarihli bir risk değerlendirmesine dayanmalıdır. Bu değerlendirme, olası bir denetimde ilk istenecek belgelerden biridir.
6. Siber güvenlik artık bir emniyet gerekliliği
Yeni yönetmeliğin en köklü yeniliği, siber güvenliği makine emniyetinin bir parçası haline getirmesidir. İki temel gereklilik öne çıkar:
Bozulmaya karşı koruma (Ek III, 1.1.9): Makineye başka bir cihazın bağlanması veya uzaktan erişim, tehlikeli bir duruma yol açmamalıdır. Emniyet açısından kritik sinyal veya veri ileten donanım bileşenleri kazara veya kasıtlı bozulmaya karşı korunmalıdır. Makine, emniyet yazılımına veya yapılandırmasına yapılan meşru veya meşru olmayan müdahalelerin kanıtını toplamalıdır. Emniyet işlevine katkıda bulunan yazılım ve veriler tanımlanabilir olmalı ve korunmalıdır.
Kontrol sistemlerinin emniyeti ve güvenilirliği (Ek III, 1.2.1): Kontrol sistemleri, öngörülen işletme koşullarına ve dış etkilere, kötü niyetli üçüncü taraf girişimleri dahil, dayanacak şekilde tasarlanmalıdır. Müdahalelere ve piyasaya arzdan sonra yüklenen emniyet yazılımı sürümlerine ilişkin veriler, uygunluğun kanıtlanması amacıyla kayıt altında tutulmalıdır.
Bu gereklilikler, OT güvenliği için referans standart serisi olan IEC 62443 ile doğrudan örtüşür. Yönetmelik ayrıca AB siber güvenlik belgelendirme programı kapsamında belgelendirilmiş makinelerin bu iki gereklilik bakımından uygun kabul edileceğini öngörür (m.21/5).
Savunma tesisleri için uygulamaya dönük çıkarımlar:
- Uzaktan erişim: Makine tedarikçisinin servis modemi veya VPN bağlantısı, emniyet fonksiyonlarını etkileyebilecek bir giriş noktasıdır. Bu bağlantılar OT ağındaki ayrı bir bölgeden, kayıtlı ve süreli oturumlarla yönetilmelidir.
- Emniyet PLC’si erişimi: Emniyet programına yazma yetkisi parola, rol tabanlı yetki ve mümkünse fiziksel anahtar ile sınırlandırılmalıdır.
- Sürüm yönetimi: Emniyet programlarının sağlama toplamı (checksum) ve sürüm numarası, devreye alma kayıtlarıyla birlikte saklanmalıdır. Her güncelleme, önemli değişiklik değerlendirmesinden geçmelidir.
- Müdahale kaydı: Emniyet parametrelerindeki değişiklikleri kimin, ne zaman yaptığını gösteren kayıtlar, denetimde uygunluğu kanıtlamanın temel aracıdır.
7. Yapay zekâ, işbirlikçi robotlar ve otonom mobil makineler
Yönetmelik, otomasyonun yönünü dikkate alan yeni gereklilikler içerir:
- Kendi kendine gelişen davranış: Makine öğrenimi tabanlı emniyet fonksiyonları EK-1 Kısım A’ya alınmıştır. Bu tür sistemlerde makinenin hareket alanı ve davranışı, risk değerlendirmesinde tanımlanan sınırların dışına çıkmamalıdır.
- İnsan-makine etkileşimi: İnsanla aynı alanı paylaşan makinelerde, temas tehlikeleri ve operatör üzerindeki psikolojik stres de risk değerlendirmesine dahil edilmelidir. Cobot ile hassas montaj ve kaynak uygulamalarında bu gereklilik doğrudan uygulanır.
- Otonom mobil makineler: Sürücüsüz iç lojistik araçları için gözetim fonksiyonu ve uzaktan durdurma gibi gereklilikler tanımlanmıştır. Savunma tesislerinde yaygınlaşan AMR uygulamaları bu kapsamda değerlendirilmelidir.
Yapay zekâ içeren yüksek riskli sistemler için AB yapay zekâ mevzuatı kapsamındaki standartlara uyum, belirli bir geçiş döneminde uygunluk varsayımı sağlar (m.21/6). Bu alan, önümüzdeki dönemde mevzuatın en hızlı gelişeceği başlık olacaktır.
8. Dokümantasyon: Teknik dosya, kaynak kodu ve dijital talimat
Saklama süresi: Teknik dosya ve uygunluk beyanı piyasaya arzdan itibaren en az 10 yıl piyasa gözetimi otoritesinin erişimine hazır tutulur (m.11/3).
Kaynak kodu talebi: Teknik dosyadaki kaynak kodu veya programlama mantığı, uygunluk kontrolü için gerekliyse gerekçeli talep üzerine Bakanlığa sunulur (m.11/3). Savunma projelerinde gizlilik kısıtları olan yazılımlar için bu talebin nasıl karşılanacağı, sözleşme ve gizlilik prosedürlerinde önceden planlanmalıdır.
Dijital talimat: Kullanım talimatı dijital olarak verilebilir. Ancak talimat indirilebilir ve yazdırılabilir olmalı, makine arızalıyken de erişilebilmeli ve en az 10 yıl çevrimiçi kalmalıdır. Kullanıcı satın alma sırasında talep ederse imalatçı bir ay içinde ücretsiz basılı kopya sağlar. Talimatlar Türkçe olmalıdır (m.11/7–8). İnterneti kısıtlı veya kapalı ağlarda çalışan savunma tesislerinde, dijital talimatın yerel bir kopyasının bakım ekiplerine erişilebilir olması ayrıca planlanmalıdır.
Makine üzerindeki işaretleme: Model, seri veya tip tanımı, imalat yılı ile imalatçının posta adresi ve e-posta veya internet sitesi gibi dijital iletişim bilgisi makine üzerinde bulunmalıdır (m.11/5–6).
9. Kısmen tamamlanmış makine ve entegrasyon projeleri
Robot kolları, doğrusal eksen modülleri ve özel tahrik üniteleri genellikle kısmen tamamlanmış makine olarak tedarik edilir. Yeni yönetmelikte bu ürünlerin imalatçısı, ilgili temel sağlık ve güvenlik gerekliliklerine uyumu sağlamak, AB bütünleştirme beyanı düzenlemek ve montaj talimatı vermekle yükümlüdür.
Bu ürünleri bir hücrede birleştiren entegratör veya savunma firması, son tertibatın imalatçısıdır. Entegrasyon projelerinde şartnameye şu maddelerin eklenmesi önerilir:
- Son tertibatın uygunluk değerlendirmesini ve CE işaretlemesini hangi tarafın yapacağı,
- Tüm alt bileşenlerin bütünleştirme beyanlarının ve montaj talimatlarının teslimi,
- Emniyet fonksiyonlarının ISO 13849-1 veya IEC 62061’e göre doğrulama ve geçerlilik raporları,
- Emniyet yazılımının kaynak kodu veya en azından sürüm ve sağlama toplamı bilgisinin teslimi,
- Uzaktan erişim ve siber güvenlik önlemlerinin tanımı.
10. Yaptırımlar
Yönetmelik ihlallerinde 7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu’ndaki idari yaptırımlar uygulanır (m.49). 2026 tutarlarına göre, ürün güvenliğine ilişkin hükümlere aykırılık için alt ve üst sınır 434.505 TL ile 4.345.058 TL arasındadır. Teknik dosya, uygunluk değerlendirmesi ve beyan yükümlülüklerine aykırılık için bu aralık 173.801 TL ile 1.738.022 TL arasındadır. Yükümlülükler 20 Ocak 2027’de başladığı için, bu tarihten sonraki ihlallerde 2027 yılı için ilan edilecek tutarlar esas alınacaktır.
Para cezasının ötesinde, piyasa gözetimi otoritesi uygunsuz makinenin kullanımdan veya piyasadan çekilmesini isteyebilir. Kritik bir üretim hattında bu, sözleşmeli teslim tarihlerini doğrudan etkiler.
11. Savunma tesisleri için teknik yol haritası
- Makine envanteri ve sınıflandırma: Tüm makineleri; satın alınan, kendi üretilen ve değiştirilmiş olarak üç gruba ayırın. Her biri için EK-1 kategorisini belirleyin.
- Satın alma şartnamelerinin güncellenmesi: 2027 ve sonrası teslimatlarda yeni yönetmeliğe göre AB uygunluk beyanı, uygulanan modül, kullanılan uyumlaştırılmış standartlar, Türkçe dijital talimat ve siber güvenlik önlemlerini şart koşun.
- Önemli değişiklik prosedürü: Hat değişikliklerini otomasyon, bakım ve İSG ekiplerinin birlikte değerlendirdiği bir değişiklik yönetimi (MOC) akışı kurun. Her değişiklik için yazılı ve tarihli bir karar kaydı oluşturun.
- Emniyet yazılımı yönetimi: Emniyet PLC’si ve robot güvenlik ayarlarını sürüm kontrolüne alın; erişim yetkilerini sınırlandırın ve değişiklik kayıtlarını saklayın.
- OT güvenliği ile birleşik çalışma: Ek III 1.1.9 ve 1.2.1 gerekliliklerini IEC 62443 bölge ve kanal çalışmasıyla tek bir projede ele alın. Uzaktan erişim noktalarını öncelikli olarak gözden geçirin.
- Kendi üretilen makineler: Şirket içi test düzenekleri ve özel istasyonlar için teknik dosya şablonunu yeni Ek IV’e göre güncelleyin; tek adetlik ürünlerde Modül G seçeneğini değerlendirin.
- Dokümantasyon altyapısı: Teknik dosya ve beyanlar için 10 yıllık saklama düzeni kurun; kaynak kodu talebi için gizlilik prosedürü hazırlayın.
- Eğitim: Otomasyon, bakım, İSG ve satın alma ekiplerinin yeni kavramları aynı şekilde yorumlaması için ortak bir eğitim planlayın.
Zirvede bu konuyu konuşuyoruz
Ankara Savunma Zirvesi’nin 24 Mart 2027’deki 09:35 oturumu, yeni yönetmeliğe hazırlığı savunma üretimi özelinde ele alıyor. Yönetmelik uygulanmaya başladıktan iki ay sonra yapılacak bu oturumda, sahadaki ilk uygulama deneyimlerini makine emniyeti uzmanlarıyla birebir konuşabilirsiniz. Katılım ücretsizdir; kaydınızı ankarasavunmazirvesi.com üzerinden yapabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut uygulamalarda yönetmeliğin resmî metni ve uzman görüşü esas alınmalıdır.
Kaynaklar: Resmî Gazete, 16.10.2026, sayı 33402 · Hukukçular Evi – yönetmelik ve 7223 sayılı Kanun rehberi · Intertek – yeni uygunluk değerlendirme modülleri · activeMind – EK-1 Kısım A/B ve önemli değişiklik